ਕੀਟੋਸਿਸ
Embedded Files
ਸਮਝ ਅਤੇ ਬਚਾਅ
ਸਮਝ ਅਤੇ ਬਚਾਅ
OCTOBER 2025
TEAM DAIRY GUARDIAN
ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮ ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਮ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ “ਕੀਟੋਸਿਸ”। ਕੀਟੋਸਿਸ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਕੀਟੋਸਿਸ ਬਾਰੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੀਟੋਸਿਸ ਕੀ ਹੈ?
ਕੀਟੋਸਿਸ ਕੀ ਹੈ?
ਗਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੁੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤ (ਊਰਜਾ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਾਂ ਸੂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕਦਮ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਮੰਗ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਉਹ ਇੰਨੀ ਛੇਤੀ ਖੁਰਾਕ ਖਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਊਰਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਪਾਉਂਦੀ।
ਜਦੋਂ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰੀ ਊਰਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਗਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ, "ਕੀਟੋਨ ਬਾਡੀਜ਼" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪਦਾਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਾਂ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕੀਟੋਸਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀਟੋਸਿਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਕੀਟੋਸਿਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬਿਮਾਰੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ:
• ਊਰਜਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘਾਟ: ਸੂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ 2-4 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਂ ਦੀ ਦੁੱਧ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਊਰਜਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁਰਾਕ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਖਾ ਪਾਉਂਦੀ। ਇਸ ਅਸੰਤੁਲਨ ਕਾਰਨ ਕੇਟੋਸਿਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਗਲਤ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ:
- ਸੂਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਮੋਟਾਪਾ: ਜੇ ਗਾਂ ਸੂਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਰਬੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਫੈਟੀ ਲਿਵਰ ਸਿੰਡਰੋਮ' ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੇਟੋਸਿਸ ਹੋਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲਾਅ: ਸੂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕਦਮ ਦਾਣਾ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਘੱਟ ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ: ਜੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮੈਸਟਾਈਟਿਸ (ਥਣਾਂ ਦੀ ਸੋਜ਼), ਮਿਲਕ ਫੀਵਰ (ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਘਾਟ), ਜਾਂ ਲੰਗੜਾਪਣ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਘੱਟ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀਟੋਸਿਸ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਾਣਾ: ਜੇ ਗਾਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਨਾ ਖਾ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਖਾਣੇ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਘੱਟ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਘੱਟ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੀਟੋਸਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ
ਕੀਟੋਸਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ
ਕੀਟੋਸਿਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:
• ਕਲੀਨਿਕਲ ਕੀਟੋਸਿਸ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
• ਸਬ-ਕਲੀਨਿਕਲ ਕੀਟੋਸਿਸ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ, ਪਰ ਗਾਂ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਬਿਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੇਸ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਲੀਨਿਕਲ ਕੀਟੋਸਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ:
ਕਲੀਨਿਕਲ ਕੀਟੋਸਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ:
• ਦੁੱਧ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਘਟ ਜਾਣਾ: ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
• ਭੁੱਖ ਘਟਣੀ: ਗਾਂ ਦਾਣਾ ਅਤੇ ਪੱਠੇ ਖਾਣ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।
• ਮੂੰਹ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਠੀ ਗੰਧ: ਇਹ ਗੰਧ ਨੇਲ-ਪਾਲਿਸ਼ ਰਿਮੂਵਰ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੀਟੋਨ ਬਾਡੀਜ਼ ਕਾਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
• ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਣਾ: ਗਾਂ ਦੀਆਂ ਪਸਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਬਾਹਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਗੋਹੇ ਦਾ ਸਖਤ ਹੋਣਾ: ਗਾਂ ਦਾ ਮਲ ਸਖਤ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਲੜਖੜਾ ਕੇ ਚੱਲਣਾ: ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਅਜੀਬ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੰਧ ਨਾਲ ਰਗੜਨਾ।
ਸਬ-ਕਲੀਨਿਕਲ ਕੀਟੋਸਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ:
ਸਬ-ਕਲੀਨਿਕਲ ਕੀਟੋਸਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ:
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਰਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਟੈਸਟ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ:
• ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਜਾਂਚ: ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਟੋਨ ਟੈਸਟਿੰਗ ਸਟ੍ਰਿਪਸ (Keto-Strips) ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਂ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਟ੍ਰਿਪ ਲਗਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀਟੋਨ ਬਾਡੀਜ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੌਖਾ ਅਤੇ ਸਸਤਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
• ਦੁੱਧ ਦੀ ਜਾਂਚ: ਕੁਝ ਡੇਅਰੀਆਂ ਜਾਂ ਲੈਬਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਕੀਟੋਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕੀਟੋਸਿਸ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਇਲਾਜ
ਕੀਟੋਸਿਸ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਇਲਾਜ
ਬਚਾਅ ਦੇ ਤਰੀਕੇ:
ਬਚਾਅ ਦੇ ਤਰੀਕੇ:
• ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ:
- ਸੂਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਆਖਰੀ 3-4 ਹਫ਼ਤੇ): ਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੋਟਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ 200-300 ਗ੍ਰਾਮ ਵਧਾ ਕੇ) ਦਾਣਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਰੂਮਨ (ਢਿੱਡ) ਵਿੱਚ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੀਟਾਣੂ (Microbes) ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਸੂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਗਾਂ ਸੂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕਦਮ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਾਣਾ ਨਾ ਦਿਓ। ਦਾਣੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਾਓ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ 10-15 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ।
- ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ (Body Condition Score): ਸੂਣ ਵੇਲੇ ਗਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾ ਬਹੁਤ ਮੋਟਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪਤਲਾ। 5 ਪੁਆਇੰਟ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ 3.0 ਤੋਂ 3.5 ਦਾ ਸਕੋਰ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਗਲੂਕੋਜ਼ ਪੂਰਕ (Propylene Glycol): ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਸੂਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸੂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 30 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ 250-400 ਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰੋਪਾਇਲੀਨ ਗਲਾਈਕੋਲ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਕੇਟੋਸਿਸ ਦਾ ਖਤਰਾ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਚੰਗੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਚਾਰਾ: ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਖੁਆਓ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਭਰਿਆ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਰੂਮਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੱਖੇ।
ਇਲਾਜ:
ਇਲਾਜ:
• ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ: ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀਟੋਸਿਸ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ।
• ਗਲੂਕੋਜ਼ ਇੰਜੈਕਸ਼ਨ: ਡਾਕਟਰ ਦੁਆਰਾ ਨਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਦਾ ਟੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਦਵਾਈਆਂ: ਡਾਕਟਰ ਹੋਰ ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਪਾਇਲੀਨ ਗਲਾਈਕੋਲ (ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ) ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਟੀਕੇ।
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤੇ:
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤੇ:
• ਕੀਟੋਸਿਸ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮਿਲਕਿੰਗ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ (ਦੁੱਧ ਚੋਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ) ਘਟਾਉਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਕੀਟੋਸਿਸ ਬਿਮਾਰੀ ਸਿਰਫ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਘਟਾਉਂਦੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਿਸਪਲੇਸਡ ਐਬੋਮੇਸਮ) ਦਾ ਖਤਰਾ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ
ਅੰਤ ਵਿੱਚ
ਕੀਟੋਸਿਸ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਲਓ। ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਫਲ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।
Page updated
Report abuse